Cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua: triệu chứng, nguyên nhân, điều trị và phòng ngừa hiệu quả

Cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua là gì?

Cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua, hay còn gọi là TIA (Transient Ischemic Attack), là tình trạng gián đoạn tạm thời dòng máu đến não, gây ra các thiếu hụt thần kinh đột ngột nhưng hồi phục hoàn toàn mà không để lại tổn thương vĩnh viễn. Không giống như đột quỵ, TIA không gây nhồi máu não, nhưng nó là dấu hiệu cảnh báo sớm cho đột quỵ thực sự, với tỷ lệ xảy ra đột quỵ sau TIA lên đến 1/3 trong vòng một năm nếu không can thiệp.

Định nghĩa và đặc điểm

TIA được định nghĩa là rối loạn chức năng thần kinh ngắn do thiếu máu võng mạc hoặc não cục bộ, triệu chứng thường kéo dài dưới 1 giờ và không có bằng chứng nhồi máu trên MRI. Đặc điểm nổi bật là khởi phát đột ngột, đa số kéo dài 2-30 phút, và tự khỏi mà không cần can thiệp y tế ngay lập tức.

Sự khác biệt giữa TIA và đột quỵ

TIA giống đột quỵ về triệu chứng nhưng chỉ tạm thời, không gây tổn thương não vĩnh viễn, trong khi đột quỵ dẫn đến nhồi máu hoặc xuất huyết não kéo dài. Tuy nhiên, TIA tăng nguy cơ đột quỵ gấp 10 lần nếu không điều trị.

Tỷ lệ mắc và hậu quả lâu dài

Tại Việt Nam, TIA phổ biến ở người trên 55 tuổi, với tỷ lệ mắc khoảng 2-4% dân số cao tuổi. Hậu quả lâu dài bao gồm nguy cơ tái phát cao (lên đến 40% trong 5 năm) và tăng rủi ro đột quỵ, đòi hỏi theo dõi chặt chẽ.

Triệu chứng của cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua

Triệu chứng TIA xuất hiện đột ngột và biến mất nhanh, thường liên quan đến hệ tuần hoàn não.

Các dấu hiệu phổ biến (yếu nửa người, tê bì, rối loạn thị giác, chóng mặt)

Bao gồm yếu hoặc tê nửa người, rối loạn thị giác (mù tạm thời một mắt), chóng mặt, mất thăng bằng, nói khó hoặc rối loạn ngôn ngữ. Những dấu hiệu này có thể kèm theo đau đầu hoặc rối loạn phối hợp vận động.

Thời gian kéo dài và khi nào cần cấp cứu

Thường dưới 1 giờ, đa số 2-30 phút, nhưng cần cấp cứu ngay nếu nghi ngờ để đánh giá rủi ro đột quỵ trong 48 giờ đầu.

Triệu chứng theo hệ tuần hoàn não (trước/sau)

Hệ trước (động mạch cảnh): Mù một mắt thoáng qua, yếu nửa người đối bên. Hệ sau (động mạch sống-nền): Chóng mặt, mất phối hợp, rối loạn nuốt.

Nguyên nhân gây ra cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua

TIA chủ yếu do tắc nghẽn tạm thời động mạch não.

Cơ chế chính (cục máu đông, xơ vữa động mạch, giảm lưu lượng máu)

Cục máu đông hoặc mảng xơ vữa chặn dòng máu tạm thời, hoặc giảm lưu lượng do hạ huyết áp.

Không chủ quan khi có thiếu máu não cục bộ thoáng qua

Nguyên nhân gián tiếp (hạ huyết áp, loạn nhịp tim, hội chứng cướp máu)

Bao gồm hạ huyết áp tư thế đứng, rung nhĩ, hoặc hội chứng cướp máu động mạch dưới đòn.

Vai trò của bệnh lý nền (tim mạch, tiểu đường, mỡ máu cao)

Bệnh tim mạch, tiểu đường và tăng cholesterol làm tăng hình thành mảng xơ vữa, góp phần gây TIA.

Yếu tố nguy cơ của cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua

Yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát hoặc không.

Yếu tố có thể thay đổi (hút thuốc, béo phì, lối sống thiếu vận động)

Hút thuốc lá, béo phì và ít vận động tăng nguy cơ xơ vữa động mạch lên gấp đôi.

Yếu tố không thay đổi (tuổi tác, giới tính, di truyền)

Tuổi trên 55, nam giới và tiền sử gia đình đột quỵ là yếu tố cố định.

Điểm ABCD2 để đánh giá rủi ro đột quỵ sau TIA

Hệ thống điểm ABCD2 (Age, Blood pressure, Clinical features, Duration, Diabetes) giúp dự đoán rủi ro đột quỵ sau TIA, từ 1-8 điểm.

Chẩn đoán cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua

Chẩn đoán dựa trên lâm sàng và hình ảnh.

Phương pháp lâm sàng và tiền sử bệnh

Khám thần kinh và khai thác tiền sử để loại trừ các nguyên nhân khác.

Xét nghiệm hình ảnh (CT, MRI, siêu âm động mạch)

MRI khuếch tán để xác nhận không nhồi máu, siêu âm Doppler đánh giá động mạch cảnh.

Các xét nghiệm bổ sung (máu, điện tim, siêu âm tim)

Xét nghiệm máu kiểm tra cholesterol, điện tim phát hiện rung nhĩ.

Điều trị cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua

Điều trị tập trung dự phòng đột quỵ.

Thuốc điều trị (chống kết tập tiểu cầu, hạ lipid, chống đông)

Aspirin hoặc clopidogrel chống kết tập, statin hạ lipid, warfarin nếu rung nhĩ.

Can thiệp ngoại khoa (phẫu thuật cắt bỏ nội mạc, đặt stent)

Nếu hẹp động mạch >70%, thực hiện cắt nội mạc hoặc đặt stent.

Điều trị dự phòng và theo dõi lâu dài

Kiểm soát yếu tố nguy cơ và theo dõi định kỳ để giảm tái phát.

Phòng ngừa cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua

Phòng ngừa qua lối sống và kiểm soát bệnh lý.

Thay đổi lối sống (chế độ ăn, tập luyện, bỏ thuốc lá)

Ăn nhiều rau củ, tập 150 phút/tuần, bỏ thuốc lá giảm nguy cơ 50%.

Phòng ngừa cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua

Kiểm soát bệnh lý nền (huyết áp, tiểu đường, cholesterol)

Giữ huyết áp dưới 140/90, kiểm soát đường huyết và cholesterol.

Theo dõi định kỳ và nhận biết sớm triệu chứng

Khám sức khỏe hàng năm và nhận biết dấu hiệu FAST (Face, Arm, Speech, Time).

Kết luận & lời khuyên

Cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua dù chỉ "thoáng qua" nhưng là tín hiệu nguy hiểm, có thể dẫn đến đột quỵ vĩnh viễn nếu không hành động kịp thời. Dựa trên kinh nghiệm hơn 10 năm tối ưu nội dung sức khỏe, tôi khuyên bạn kiểm tra sức khỏe định kỳ, duy trì lối sống lành mạnh và tham khảo bác sĩ ngay khi có triệu chứng bất thường. Phòng ngừa luôn hiệu quả hơn chữa trị – hãy hành động hôm nay để bảo vệ não bộ mai sau.