Thoát vị não: Nguyên nhân, dấu hiệu, biến chứng và hướng điều trị hiệu quả

Thoát vị não - Nhận biết sớm dấu hiệu thoát vị não và điều trị đúng cách là yếu tố then chốt giúp người bệnh có cơ hội phục hồi và giảm nguy cơ biến chứng lâu dài.

Thoát vị não là gì?

Thoát vị não (Cerebral Herniation) là hiện tượng một phần mô não, dịch não tủy hoặc mạch máu bị đẩy qua cấu trúc trong hộp sọ do áp lực nội sọ tăng cao (Intracranial Pressure - ICP).

Khi mô não bị chèn ép hoặc di chuyển khỏi vị trí, nó có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến các vùng kiểm soát sự sống như thân não – nơi điều hòa hô hấp và nhịp tim.

Nguyên nhân gây thoát vị não

Có nhiều nguyên nhân khiến áp lực trong não tăng cao và dẫn đến thoát vị, bao gồm:

• Chấn thương sọ não: tai nạn giao thông, té ngã, va đập mạnh.
• Xuất huyết nội sọ: chảy máu trong não, máu tụ dưới màng cứng hoặc trong nhu mô não.
• U não: các khối u lành hoặc ác tính có thể chèn ép mô não.
• Phù não: do đột quỵ, nhiễm trùng (viêm não, viêm màng não).
• Não úng thủy: dịch não tủy ứ đọng gây tăng áp lực nội sọ.
• Sau phẫu thuật hoặc biến chứng sau chấn thương.

Nguyên nhân gây thoát vị não

Các dạng thoát vị não thường gặp

Thoát vị não được phân loại dựa trên vị trí mô não bị dịch chuyển:

• Thoát vị dưới liềm (Subfalcine herniation): phần não di chuyển qua khe giữa hai bán cầu đại não.
• Thoát vị xuyên lều (Transtentorial herniation): mô não bị đẩy xuống qua lều tiểu não, chèn ép thân não – dạng nguy hiểm nhất.
• Thoát vị qua lỗ chẩm (Tonsillar herniation): tiểu não bị đẩy xuống ống sống cổ, gây ngừng thở hoặc tử vong.
• Thoát vị lên (Upward herniation): mô tiểu não di chuyển ngược lên trên.
• Thoát vị xuyên sọ (External herniation): mô não phình ra ngoài qua vết thương hoặc lỗ phẫu thuật trên sọ.

Dấu hiệu và triệu chứng nhận biết thoát vị não

Các triệu chứng thoát vị não phụ thuộc vào vị trí và mức độ chèn ép, thường bao gồm:

• Đau đầu dữ dội, tăng dần, không đáp ứng thuốc giảm đau.
• Buồn nôn, nôn vọt.
• Rối loạn ý thức: lú lẫn, hôn mê.
• Co giật.
• Giãn đồng tử, mất phản xạ ánh sáng.
• Rối loạn hô hấp, tim mạch: thở chậm, nhịp tim chậm, huyết áp tăng (tam chứng Cushing).
• Liệt nửa người hoặc toàn thân.

Khi thấy những dấu hiệu này, bệnh nhân cần được đưa ngay đến cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán và cấp cứu kịp thời.

Chẩn đoán thoát vị não

Bác sĩ sẽ thực hiện các bước sau để xác định tình trạng thoát vị:

Khám lâm sàng thần kinh: kiểm tra phản xạ đồng tử, tri giác, cử động chi.

Chẩn đoán hình ảnh:

• Chụp CT scan não: phát hiện khối máu tụ, u não, phù não.
• MRI não: cho hình ảnh chi tiết về cấu trúc và vị trí thoát vị.

Đo áp lực nội sọ: đánh giá mức độ chèn ép.

Các xét nghiệm hỗ trợ khác: công thức máu, sinh hóa, điện não đồ, hoặc xét nghiệm dịch não tủy (trong trường hợp nghi nhiễm trùng).

Phương pháp điều trị thoát vị não

Điều trị thoát vị não là cấp cứu thần kinh, cần được tiến hành khẩn cấp nhằm giảm áp lực nội sọ và bảo tồn chức năng sống.

Điều trị nội khoa 

• Thở máy giúp duy trì oxy cho não.
  Thuốc lợi tiểu thẩm thấu (Mannitol, Hypertonic saline): giảm phù não.
• Thuốc an thần, giảm đau, hạ sốt.
• Kiểm soát huyết áp và đường huyết ổn định.

Điều trị ngoại khoa

• Phẫu thuật mở sọ giải áp (Decompressive craniectomy): mở một phần hộp sọ để giảm áp lực nội sọ.
• Dẫn lưu dịch não tủy nếu có não úng thủy.
• Lấy khối máu tụ, u não hoặc tổn thương gây chèn ép.

Điều quan trọng: Can thiệp càng sớm, khả năng phục hồi càng cao và giảm nguy cơ tử vong hoặc di chứng thần kinh.

Điều trị thoát vị não

Biến chứng thoát vị não

Nếu không được cấp cứu và điều trị kịp thời, thoát vị não có thể dẫn đến:

• Ngừng thở, ngừng tim do tổn thương thân não.
• Tổn thương thần kinh vĩnh viễn, liệt.
• Rối loạn tri giác lâu dài.
• Rối loạn vận động, trí nhớ và cảm xúc.

Phòng ngừa thoát vị não

Để giảm nguy cơ xảy ra thoát vị não, nên:

• Bảo vệ đầu khi tham gia giao thông: đội mũ bảo hiểm đúng chuẩn.
• Khám và điều trị sớm các bệnh lý thần kinh, u não, tăng huyết áp.
• Không tự ý dùng thuốc giảm đau hoặc corticoid khi có triệu chứng bất thường ở đầu.
• Theo dõi sát sau phẫu thuật hoặc chấn thương sọ não.

Kết luận & lời khuyên

Thoát vị não là tình trạng cấp cứu y khoa cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng nếu không được xử trí đúng lúc. Việc phát hiện sớm triệu chứng, đưa người bệnh đến bệnh viện ngay và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ thần kinh là yếu tố then chốt giúp cứu sống và phục hồi chức năng não.

Nếu bạn hoặc người thân có dấu hiệu đau đầu dữ dội, rối loạn ý thức, co giật hoặc đồng tử giãn bất thường, hãy gọi cấp cứu ngay lập tức.