Quai bị là gì? Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng và cách điều trị hiệu quả

Quai bị là bệnh truyền nhiễm do virus thường gặp ở trẻ em và người lớn. Tìm hiểu nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng nguy hiểm và cách điều trị, phòng ngừa quai bị hiệu quả.

Quai bị là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus gây ra, đặc trưng bởi tình trạng sưng đau tuyến nước bọt, đặc biệt là tuyến mang tai. Bệnh thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên, nhưng người lớn vẫn có nguy cơ mắc và dễ gặp biến chứng nghiêm trọng hơn.

Mặc dù quai bị thường là bệnh lành tính và có thể tự khỏi, nhưng nếu không được chăm sóc và theo dõi đúng cách, bệnh có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm như viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng, viêm tụy, viêm màng não, thậm chí ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.

Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ quai bị là gì, nguyên nhân – triệu chứng – biến chứng, cũng như cách điều trị và phòng ngừa quai bị hiệu quả, từ đó chủ động bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.

Quai bị là gì?

Quai bị (tên tiếng Anh: Mumps) là bệnh nhiễm virus cấp tính do virus quai bị (Mumps virus) thuộc họ Paramyxoviridae gây ra. Virus này chủ yếu tấn công tuyến nước bọt, đặc biệt là tuyến mang tai, khiến vùng má và hàm bị sưng đau rõ rệt.

Bệnh lây truyền nhanh qua đường hô hấp và thường bùng phát thành dịch tại những nơi đông người như trường học, khu dân cư, ký túc xá.

Nguyên nhân gây bệnh quai bị

Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh quai bị là virus quai bị. Virus xâm nhập vào cơ thể qua: 

• Đường hô hấp (hít phải giọt bắn chứa virus)
• Tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, dịch tiết mũi họng của người bệnh
• Dùng chung đồ cá nhân (cốc uống nước, thìa, khăn mặt…) 

Sau khi xâm nhập, virus nhân lên tại đường hô hấp trên, sau đó theo máu đến tuyến nước bọt và các cơ quan khác.

Đường lây truyền của quai bị

Quai bị là bệnh lây truyền rất dễ, đặc biệt trong giai đoạn đầu khi chưa có biểu hiện rõ ràng.

Các con đường lây truyền phổ biến gồm: 

• Ho, hắt hơi, nói chuyện gần
• Dùng chung đồ ăn, thức uống
• Tiếp xúc tay – miệng – mũi – mắt
• Chạm vào bề mặt có virus rồi đưa tay lên mặt

Người bệnh có thể lây virus cho người khác từ 1–2 ngày trước khi sưng tuyến mang tai và kéo dài 5–7 ngày sau khi sưng.

Triệu chứng quai bị thường gặp

Triệu chứng quai bị thường xuất hiện sau thời gian ủ bệnh từ 12–25 ngày, trung bình khoảng 16–18 ngày.

Giai đoạn khởi phát

• Sốt nhẹ đến sốt cao (38–39°C)
• Mệt mỏi, đau đầu
• Chán ăn
• Đau họng, khô miệng
• Đau tai, đau hàm khi nhai

Giai đoạn toàn phát

• Sưng đau tuyến mang tai (một bên hoặc hai bên)
• Vùng má phồng to, mặt tròn bất thường
• Da vùng sưng căng, ấn đau
• Đau tăng khi ăn đồ chua hoặc nhai
• Có thể kèm sốt cao, mệt nhiều

Giai đoạn hồi phục

• Sưng đau giảm dần sau 5–7 ngày
• Các triệu chứng toàn thân cải thiện
• Tuyến nước bọt trở lại bình thường sau 1–2 tuần

Quai bị có nguy hiểm không? các biến chứng cần cảnh giác

Phần lớn trường hợp quai bị diễn tiến nhẹ và tự khỏi. Tuy nhiên, biến chứng quai bị có thể xảy ra, đặc biệt ở người lớn và nam giới sau tuổi dậy thì.

Viêm tinh hoàn (biến chứng thường gặp nhất)

• Thường xuất hiện sau 5–10 ngày kể từ khi sưng tuyến mang tai
• Biểu hiện: đau, sưng, nóng đỏ tinh hoàn, sốt cao
• Có thể dẫn đến teo tinh hoàn, giảm khả năng sinh sản nếu nặng

Viêm buồng trứng (ở nữ giới)

• Gây đau bụng dưới, rối loạn kinh nguyệt
• Ít ảnh hưởng đến khả năng sinh sản hơn nam giới

Viêm tụy

• Đau bụng dữ dội, buồn nôn, nôn
• Có thể rối loạn tiêu hóa kéo dài

Viêm màng não – viêm não

• Đau đầu dữ dội
• Cứng cổ
• Rối loạn ý thức
• Biến chứng nguy hiểm, cần nhập viện sớm

Giảm thính lực hoặc điếc

• Hiếm gặp nhưng có thể không hồi phục

Cách chẩn đoán bệnh quai bị

Việc chẩn đoán quai bị chủ yếu dựa vào:

• Triệu chứng lâm sàng điển hình (sưng tuyến mang tai)
• Tiền sử tiếp xúc với người bệnh
• Xét nghiệm máu tìm kháng thể virus (trường hợp nghi ngờ hoặc biến chứng)

Điều trị quai bị như thế nào?

Hiện nay chưa có thuốc đặc trị tiêu diệt virus quai bị. Điều trị chủ yếu là điều trị triệu chứng và phòng biến chứng.

Nguyên tắc điều trị

• Nghỉ ngơi tuyệt đối
• Cách ly người bệnh
• Giảm đau, hạ sốt
• Theo dõi biến chứng

Các biện pháp điều trị tại nhà

• Uống thuốc hạ sốt, giảm đau theo chỉ định bác sĩ
• Chườm mát vùng sưng đau
• Ăn thức ăn mềm, dễ nuốt
• Uống nhiều nước
• Tránh đồ chua, cay, kích thích tuyến nước bọt

Khi nào cần đi khám ngay?

• Sốt cao liên tục không hạ
• Đau tinh hoàn, đau bụng dữ dội
• Đau đầu nhiều, nôn ói
• Rối loạn ý thức

Phòng ngừa quai bị hiệu quả

Biện pháp phòng ngừa quai bị hiệu quả nhất là tiêm vắc xin quai bị.

Vắc xin phòng quai bị

• Thường tiêm kết hợp trong vắc xin MMR (Sởi – Quai bị – Rubella)
• Lịch tiêm phổ biến:
• Mũi 1: 9–12 tháng tuổi
• Mũi 2: 18 tháng hoặc theo khuyến cáo
• Người lớn chưa tiêm hoặc tiêm chưa đủ mũi nên tiêm bổ sung

Các biện pháp phòng ngừa khác

• Rửa tay thường xuyên
• Đeo khẩu trang khi tiếp xúc gần
• Không dùng chung đồ cá nhân
• Cách ly người mắc quai bị
  

Kết luận & lời khuyên

Quai bị là bệnh truyền nhiễm phổ biến nhưng không nên chủ quan, đặc biệt ở người lớn. Việc nhận biết sớm triệu chứng, chăm sóc đúng cách và theo dõi biến chứng đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Lời khuyên:

• Chủ động tiêm phòng quai bị đầy đủ
• Không tự ý dùng thuốc khi mắc bệnh
• Đi khám sớm nếu có dấu hiệu bất thường