Ký sinh trùng ở người: Nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị và phòng ngừa hiệu quả

Ký sinh trùng là những sinh vật sống ký sinh trên hoặc trong cơ thể người (vật chủ), lấy chất dinh dưỡng từ cơ thể để sinh sôi và phát triển. Ở Việt Nam – quốc gia nhiệt đới ẩm với tập quán ăn uống và điều kiện vệ sinh chưa đồng đều – tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng rất cao, khoảng 70-80% dân số từng nhiễm ít nhất một loại giun sán. Các loại phổ biến bao gồm giun đũa, giun kim, giun móc, sán lá gan và sán dây. Nếu không phát hiện và điều trị kịp thời, ký sinh trùng có thể gây biến chứng nghiêm trọng như suy dinh dưỡng, thiếu máu, tắc ruột, áp xe gan, thậm chí đe dọa tính mạng. Bài viết này giúp bạn hiểu rõ về ký sinh trùng để nhận biết sớm và bảo vệ bản thân cùng gia đình.

Ký sinh trùng là gì?

Ký sinh trùng (parasite) là sinh vật sống phụ thuộc vào vật chủ để tồn tại, phát triển và sinh sản, thường gây hại cho vật chủ. Chúng được chia thành ba nhóm chính gây bệnh ở người:

• Động vật nguyên sinh (Protozoa): Sinh vật đơn bào như amip, giardia, trùng roi âm đạo.
• Giun sán (Helminths): Bao gồm giun tròn (giun đũa, giun kim, giun móc) và giun dẹp (sán lá gan, sán dây).
• Ngoại ký sinh trùng: Sống trên bề mặt da như chấy rận, ghẻ, ve.

Tại Việt Nam, nhóm giun sán đường ruột chiếm tỷ lệ cao nhất do thói quen ăn rau sống, thịt tái và nguồn nước chưa đảm bảo vệ sinh.

Nguyên nhân gây nhiễm ký sinh trùng

Ký sinh trùng xâm nhập cơ thể qua các con đường chính:

• Qua đường tiêu hóa: Ăn thực phẩm nhiễm trứng giun/sán (rau sống, thịt tái, cá sống, tiết canh), uống nước bẩn.
• Qua da: Ấu trùng giun móc, giun lươn chui qua da khi tiếp xúc đất ẩm, đi chân đất.
• Qua côn trùng đốt: Sốt rét (do muỗi), bệnh ngủ (do ruồi Tse-tse).
• Trực tiếp từ người sang người: Quan hệ tình dục (trùng roi âm đạo), tiếp xúc da (ghẻ).

Yếu tố nguy cơ cao: Trẻ em, người ở nông thôn, người có thói quen ăn đồ sống, hệ miễn dịch yếu (người cao tuổi, bệnh mạn tính).

Các loại ký sinh trùng phổ biến ở Việt Nam

Một số loại ký sinh trùng thường gặp nhất:

• Giun đũa (Ascaris lumbricoides): Giun tròn lớn, dài 15-40cm, phổ biến nhất ở trẻ em và người lớn.
• Giun kim (Enterobius vermicularis): Nhỏ, gây ngứa hậu môn về đêm, hay gặp ở trẻ nhỏ.
• Giun móc: Hút máu gây thiếu máu nặng.
• Sán lá gan (lớn và nhỏ): Ký sinh ở gan, mật, thường do ăn cua/cá sống.
• Sán dây: Do ăn thịt lợn/bò tái.

Triệu chứng nhiễm ký sinh trùng

Triệu chứng thường âm thầm, dễ nhầm với bệnh thông thường. Các dấu hiệu phổ biến:

• Vấn đề tiêu hóa: Đau bụng, đầy hơi, chướng bụng, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài, chán ăn.
• Ngứa ngáy: Ngứa hậu môn (giun kim), ngứa da, dị ứng, phát ban.
• Thiếu máu & suy dinh dưỡng: Mệt mỏi, da xanh xao, sụt cân, trẻ chậm lớn, bụng to.
• Thay đổi tâm trạng: Lo lắng, bồn chồn, nghiến răng khi ngủ (đặc biệt trẻ em).
• Triệu chứng nặng: Sốt, ho ra máu (giun lươn), vàng da (sán lá gan), tắc ruột.

Nếu có sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc sụt cân nhanh, cần khám ngay để tránh biến chứng.

Chẩn đoán và cách điều trị ký sinh trùng

Chẩn đoán:

• Xét nghiệm phân tìm trứng giun/sán.
• Xét nghiệm máu (ELISA) phát hiện kháng thể.
• Siêu âm, CT/MRI nếu nghi ngờ tổn thương nội tạng.
• Nội soi đại tràng hoặc xét nghiệm da.

Điều trị:

• Thuốc tẩy giun phổ rộng: Albendazole, Mebendazole (giun đũa, giun kim), Praziquantel (sán lá gan, sán dây).
• Điều trị triệu chứng: Bù nước, bổ sung sắt nếu thiếu máu.
• Trường hợp nặng: Nhập viện, phẫu thuật nếu tắc ruột hoặc áp xe gan.

Không tự ý dùng thuốc, cần theo chỉ định bác sĩ để tránh kháng thuốc và tái nhiễm.

Cách phòng ngừa ký sinh trùng hiệu quả

Phòng ngừa là yếu tố quan trọng nhất để giảm nguy cơ nhiễm:

• Ăn chín, uống sôi, rửa sạch rau củ quả.
• Không ăn thịt tái, cá sống, tiết canh, rau sống chưa rửa kỹ.
• Rửa tay sạch trước ăn và sau khi đi vệ sinh.
• Tẩy giun định kỳ 6 tháng/lần cho trẻ em và người lớn (theo hướng dẫn Bộ Y tế).
• Mặc quần áo sạch, đi giày dép khi tiếp xúc đất ẩm.
• Giữ vệ sinh nhà cửa, không dùng phân tươi bón rau.

Kết luận & lời khuyên

Ký sinh trùng là “kẻ thù thầm lặng” phổ biến tại Việt Nam, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa và kiểm soát tốt nếu nhận biết sớm. Đừng chủ quan với các triệu chứng mơ hồ như đau bụng, mệt mỏi kéo dài hay ngứa ngáy – hãy đi khám và xét nghiệm định kỳ, đặc biệt nếu sống ở khu vực nông thôn hoặc có thói quen ăn đồ sống. Duy trì lối sống vệ sinh, ăn uống an toàn và tẩy giun định kỳ sẽ giúp bạn và gia đình tránh được những biến chứng nguy hiểm. Sức khỏe là vàng – hãy chủ động bảo vệ ngay hôm nay!