Hen phế quản: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị hiệu quả nhất 2025

Hen phế quản là gì? Tổng quan cần biết

Hen phế quản (hay còn gọi là hen suyễn) là bệnh lý viêm mãn tính đường hô hấp, khiến phế quản co thắt, phù nề và tăng tiết dịch nhầy khi tiếp xúc với tác nhân kích thích. 

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện có hơn 262 triệu người mắc hen phế quản trên toàn cầu, trong đó Việt Nam ước tính khoảng 4-5 triệu ca.

Bệnh không lây truyền nhưng có thể bùng phát đột ngột, gây khó thở nghiêm trọng nếu không kiểm soát tốt. Hen phế quản thường khởi phát từ nhỏ nhưng cũng có thể xuất hiện ở người lớn tuổi. Việc hiểu rõ về bệnh giúp người bệnh chủ động phòng ngừa và điều trị kịp thời.

Sơ đồ đường hô hấp bình thường và khi bị hen phế quản co thắt. "so sánh phế quản bình thường và hen phế quản co thắt"

Nguyên nhân gây hen phế quản phổ biến nhất

Hen phế quản hình thành do sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường. Dưới đây là các nguyên nhân chính:

1. Yếu tố di truyền

• Nếu bố hoặc mẹ mắc hen phế quản, nguy cơ con cái mắc bệnh tăng 3-6 lần.
• Người có tiền sử dị ứng (viêm da cơ địa, viêm mũi dị ứng) dễ tiến triển thành hen.

2. Tác nhân kích thích từ môi trường

• Bụi nhà, phấn hoa, lông thú: Là các dị nguyên phổ biến gây co thắt phế quản.
• Khói thuốc lá: Hút thuốc chủ động hoặc thụ động đều làm tăng nguy cơ hen phế quản nặng.
• Ô nhiễm không khí: Khí thải công nghiệp, khói xe chứa SO2, NO2 kích thích đường thở.
• Thời tiết thay đổi: Không khí lạnh, độ ẩm cao dễ gây cơn hen kịch phát.

3. Nhiễm trùng đường hô hấp

• Virus hợp bào hô hấp (RSV), cúm, viêm phổi… có thể là “ngòi nổ” khởi phát hen ở trẻ em.

4. Các yếu tố khác

• Thừa cân, béo phì làm giảm dung tích phổi.
• Stress, lo âu kích hoạt hệ thần kinh giao cảm gây co thắt phế quản.

Triệu chứng hen phế quản điển hình không thể bỏ qua

Triệu chứng hen phế quản thường xuất hiện theo cơn, nặng hơn về đêm hoặc sáng sớm:

• Khó thở: Cảm giác tức ngực, thở khò khè, phải dùng cơ hô hấp phụ.
• Ho khan hoặc ho có đờm: Thường kéo dài, tăng khi nằm.
• Thở rít: Âm thanh “rít” rõ khi thở ra, nghe được bằng tai thường.
• Tức ngực: Như có vật nặng đè lên lồng ngực.

Lưu ý: Ở trẻ em, triệu chứng có thể chỉ là ho kéo dài về đêm hoặc khó thở khi vận động.

Biểu hiện cơn hen cấp. Triệu chứng hen phế quản cấp tính: khó thở, thở rít, tức ngực

Hen phế quản có mấy cấp độ? Phân loại theo girs

Theo Hướng dẫn GINA 2025, hen phế quản được chia thành 4 cấp độ dựa trên tần suất triệu chứng và mức độ kiểm soát:

Việc xác định cấp độ giúp bác sĩ xây dựng phác đồ điều trị phù hợp, tránh lạm dụng thuốc giãn phế quản.

Chẩn đoán hen phế quản: cần làm những xét nghiệm gì?

Chẩn đoán hen phế quản dựa trên 3 yếu tố chính:

1. Lâm sàng

• Hỏi tiền sử gia đình, dị ứng, triệu chứng điển hình.
• Nghe phổi: có ran rít, rên.

2. Đo chức năng hô hấp (spirometry)

• FEV1/FVC < 70%: Dấu hiệu tắc nghẽn đường thở.
• Tăng FEV1 ≥12% sau dùng salbutamol: Xác định tính chất hồi phục.

3. Xét nghiệm bổ sung

• Test dị nguyên da: Xác định tác nhân gây dị ứng.
• NO thở ra (FeNO): >50 ppb gợi ý viêm phế quản do eosinophil.
• X-quang ngực: Loại trừ viêm phổi, lao…

Điều trị hen phế quản: phác đồ chuẩn gina 2025

Mục tiêu điều trị: Kiểm soát triệu chứng – Ngăn ngừa cơn cấp – Giảm nguy cơ tử vong.

1. Thuốc kiểm soát (dùng hàng ngày)

• ICS (corticoid hít): Budesonide, Fluticasone – thuốc nền tảng.
• ICS + LABA: Budesonide/Formoterol (Symbicort) – lựa chọn bước 3-4.
• Sinh học (biologics): Omalizumab, Mepolizumab – dành cho hen nặng eosinophil.

2. Thuốc cắt cơn (cấp cứu)

• SABA: Salbutamol (Ventolin) – hít 2–4 nhát khi lên cơn.

• SABA + ICS (MART): Dùng Budesonide/Formoterol cả kiểm soát và cắt cơn (bước 3-5).

3. Điều trị không dùng thuốc

• Tránh tác nhân kích thích: Dùng khẩu trang N95, máy lọc không khí.
• Tập thở bụng, yoga: Cải thiện dung tích phổi.
• Tiêm chủng: Cúm, phế cầu – giảm nguy cơ nhiễm trùng.

Các loại bình xịt hen

Hen phế quản có chữa khỏi được không?

Hen phế quản không chữa khỏi hoàn toàn, nhưng có thể kiểm soát tốt nếu:

• Tuân thủ điều trị dài hạn.
• Theo dõi định kỳ 3-6 tháng/lần.
• Ghi nhật ký hen (peak flow meter).

Khoảng 30% trẻ em hen nhẹ có thể tự khỏi khi dậy thì, nhưng người lớn thường cần điều trị suốt đời.

Phòng ngừa hen phế quản tái phát hiệu quả

1. Kiểm soát môi trường sống:
• Giặt chăn ga định kỳ 60°C.
• Dùng máy hút bụi HEPA.
• Tránh nuôi thú có lông.
2. Chế độ sinh hoạt:
• Tập thể dục nhẹ nhàng (bơi, đi bộ).
• Tránh tập ngoài trời khi chỉ số AQI >100.
3. Dinh dưỡng:
• Bổ sung omega-3, vitamin D.
• Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn.

Kết luận & lời khuyên 

Hen phế quản là bệnh lý cần quản lý lâu dài, không phải “cơn ho thông thường”. Việc phát hiện sớm, tuân thủ điều trị và thay đổi lối sống giúp 90% bệnh nhân sống bình thường, không lên cơn cấp.

Lời khuyên:

• Không tự ý ngừng thuốc hít dù đã hết triệu chứng.
• Mang theo bình xịt cắt cơn mọi lúc mọi nơi.
• Tái khám ngay nếu dùng >2 lần/tuần thuốc cắt cơn.

Hãy chủ động bảo vệ đường thở – lá phổi khỏe là chìa khóa cho cuộc sống trọn vẹn.