Bệnh phong là gì? Tại sao lại bị phong, có cách phòng ngừa không?

Bệnh phong, còn gọi là bệnh Hansen hay bệnh hủi, là một bệnh truyền nhiễm mạn tính do trực khuẩn Mycobacterium leprae (hoặc M. lepromatosis) gây nên. Bệnh chủ yếu ảnh hưởng đến da, dây thần kinh ngoại biên, niêm mạc mũi và mắt. Dù từng bị kỳ thị nặng nề trong lịch sử, bệnh phong hiện nay hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu phát hiện và điều trị sớm bằng liệu pháp đa thuốc (MDT) của WHO. Ở Việt Nam, số ca mới đã giảm mạnh, từ hàng trăm ca/năm xuống chỉ khoảng 45 ca năm 2024, hướng tới loại trừ hoàn toàn vào năm 2030. Tuy nhiên, vẫn cần nâng cao nhận thức để phát hiện sớm, tránh biến chứng tàn tật và loại bỏ kỳ thị.

Bệnh phong là gì?

Bệnh phong là bệnh nhiễm trùng mạn tính tiến triển chậm, do vi khuẩn Mycobacterium leprae gây ra. Vi khuẩn này phát triển rất chậm (thời gian nhân đôi khoảng 14 ngày), dẫn đến thời gian ủ bệnh kéo dài từ 3-20 năm, trung bình 5 năm.

Bệnh được phân loại chính theo hệ thống Ridley-Jopling hoặc theo WHO:

• Phong ít khuẩn (paucibacillary): Ít vi khuẩn, tổn thương da ít, phản ứng miễn dịch tốt hơn.
• Phong nhiều khuẩn (multibacillary): Nhiều vi khuẩn, tổn thương lan rộng, dễ lây hơn nếu không điều trị.

Bệnh không gây chết người trực tiếp nhưng nếu không chữa trị, có thể dẫn đến tàn tật vĩnh viễn như mất ngón tay chân, mù lòa, biến dạng mặt.

Nguyên nhân và đường lây truyền bệnh phong

Nguyên nhân chính là vi khuẩn Mycobacterium leprae, thuộc họ Mycobacteriaceae (giống vi khuẩn lao). Vi khuẩn này chỉ lây từ người sang người, không lây từ động vật (trừ một số trường hợp hiếm với armadillo ở Mỹ).

Đường lây chính:

• Qua đường hô hấp: Hít phải giọt bắn từ người bệnh phong nhiều khuẩn khi ho, hắt hơi (đường lây chính).
• Tiếp xúc da lâu dài với tổn thương hở của người bệnh (ít phổ biến hơn).
• Không lây qua bắt tay thông thường, dùng chung đồ dùng, ăn chung, quan hệ tình dục hay truyền từ mẹ sang con.

Bệnh phong khó lây: Hơn 95% người tiếp xúc không mắc bệnh nhờ hệ miễn dịch. 

Yếu tố nguy cơ: Suy giảm miễn dịch, dinh dưỡng kém, sống chung lâu dài với người bệnh chưa điều trị.

Triệu chứng bệnh phong

Triệu chứng xuất hiện chậm, thường sau nhiều năm ủ bệnh. Dấu hiệu sớm nhất là tổn thương da và thần kinh:

• Tổn thương da: Vết trắng bệch (hypopigmented), đỏ hoặc đồng tiền, giới hạn rõ, mất cảm giác (không đau, không ngứa). Có thể là mảng phẳng, nổi cục, dày da mặt (dạng sư tử).
• Tổn thương thần kinh: Mất cảm giác ở vùng da tổn thương, tê bì tay chân, yếu cơ, teo cơ (dẫn đến bàn tay vuốt, bàn chân rũ).
• Triệu chứng khác: Mũi chảy dịch, loét mũi, mất lông mày/lông mi, mắt khô dẫn đến mù, loét bàn chân không đau (dễ nhiễm trùng thứ phát).

Ở giai đoạn muộn: Biến dạng (mất ngón, co rút cơ), loét mạn tính, mù lòa.

Trẻ em dễ mắc hơn người lớn, nhưng bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi.

(Tổn thương da điển hình trong bệnh phong – mảng trắng mất cảm giác)

Chẩn đoán bệnh phong

Chẩn đoán dựa trên:

• Khám lâm sàng: Ít nhất một trong ba dấu hiệu cardinal (theo WHO):
1. Mảng da mất cảm giác.
2. Dây thần kinh ngoại biên dày, sờ thấy.
3. Tìm thấy trực khuẩn trong xét nghiệm da (slit-skin smear).
• Xét nghiệm: Nhuộm Ziehl-Neelsen tìm vi khuẩn kháng axit.
• Sinh thiết da nếu cần.
• Phân loại multibacillary/paucibacillary để chọn phác đồ điều trị.

Cách điều trị bệnh phong

Bệnh phong chữa khỏi hoàn toàn nếu điều trị sớm. WHO khuyến cáo liệu pháp đa thuốc (MDT) miễn phí toàn cầu:

• Phong ít khuẩn (paucibacillary): Rifampicin + Dapsone, dùng 6 tháng.
• Phong nhiều khuẩn (multibacillary): Rifampicin + Dapsone + Clofazimine, dùng 12 tháng.

Sau 1-2 liều thuốc, người bệnh hầu như không còn lây nhiễm. Điều trị giúp ngăn tiến triển, phục hồi một phần cảm giác, nhưng tổn thương thần kinh muộn có thể không hồi phục hoàn toàn.

Kết hợp: Chăm sóc vết thương, vật lý trị liệu, phẫu thuật chỉnh hình nếu cần, hỗ trợ tâm lý để giảm kỳ thị.

Biến chứng và hậu quả nếu không điều trị

• Tàn tật vĩnh viễn: Mất ngón tay/chân do loét nhiễm trùng, co rút cơ.
• Mù lòa do tổn thương mắt.
• Biến dạng mặt (mũi sụp, dày da).
• Kỳ thị xã hội dẫn đến cô lập, trầm cảm.

Phòng ngừa bệnh phong

• Phát hiện và điều trị sớm người bệnh để cắt đứt lây truyền.
• Theo dõi người tiếp xúc gần (chemoprophylaxis: dùng Rifampicin liều duy nhất ở một số quốc gia).
• Tăng cường dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân, nâng cao miễn dịch.
• Không kỳ thị: Người bệnh sau điều trị có thể sống bình thường, làm việc, sinh hoạt.
• Ở Việt Nam: Chương trình quốc gia loại trừ bệnh phong, khám sàng lọc cộng đồng, đặc biệt vùng còn ca mới. 

Kết luận & lời khuyên

Bệnh phong không còn là "căn bệnh đáng sợ" như xưa nhờ y học hiện đại – hoàn toàn chữa khỏi và khó lây. Năm 2026, Việt Nam đang tiến gần mục tiêu loại trừ, với số ca mới giảm mạnh. Đừng chủ quan với các dấu hiệu da bất thường kèm mất cảm giác – hãy đến ngay cơ sở y tế da liễu hoặc trung tâm phòng chống bệnh phong để khám miễn phí. Phát hiện sớm không chỉ chữa khỏi mà còn ngăn lây lan, giúp loại bỏ kỳ thị. Hãy lan tỏa thông tin đúng đắn: Bệnh phong chữa được, người bệnh không đáng sợ!